ماند . حسن ( 1 ) بن الفضل گفت : معنى آن است كه هيچ نكرديم ، يعنى هيچ منع ( 2 ) نكرد ما را . * ( كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّه الْكافِرِينَ ، ) * خداى تعالى همچنين گمراه كند كافران را از معبودان خود و از راه بهشت . * ( ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ ، ) * گفت : اين عذاب و نكال بر شما از آن است كه : * ( تَفْرَحُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ ، ) * شما بطر كردى در زمين بناحق ، و به آنچه ( 3 ) شما نشاط كردى و به نشاط مشغول بودى . و گفتند : اول به معنى خرمى است ، يعنى بناحق و كارهاى باطل و عبادت اصنام شادمانه بودى و بطر كردى . و گفتند : هر دو يكى است و تكرار براى اختلاف لفظ كرد ، كالنأى و البعد و المين و الكذب . * ( ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها ، ) * گفت : در شوى به درهاى دوزخ و آن جا هميشه باشى . و نصب « خالدين » بر حال است ، [ 147 - پ ] و عامل در او مقدر ، و التقدير ، ( فاقيموا ) ( 4 ) و البثوا ، براى آن كه در حال دخول ، خلود نباشد . * ( فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ ، ) * بد جاى است متكبران را دوزخ ، و مخصوص بالذم [ از كلام بيفگند ] ( 5 ) لدلالة الكلام عليه . * ( فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّه حَقٌّ ، ) * گفت : صبر كن اى محمد بر مشقت تكليف و بر اداى شريعت و رسالت به قوم ، كه وعده‌اى كه خداى تو را كرد به نصرت و ظفر ، حق است و درست . * ( فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي ، ) * كه اگر ما به او ( 6 ) نماييم بعضى آنچه ايشان را وعده داده‌ايم از عذاب ، * ( أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ ، ) * يا وفات دهيم تو را و با جوار رحمت خود بريم ، مرجع ايشان با ما خواهد بودن ، و ايشان از عذاب ما جان نخواهند بردن . و « فا » ، جواب شرط است و « ما » ، زيادت است و تا « او » نباشد ، نون تأكيد در شرط نيارند ، نظيره ، وَإِمَّا تَخافَنَّ ( 7 ) . . . و فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ ( 8 ) . آنگه گفت : * ( وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ ، ) * گفت : ما پيش از تو پيامبران فرستاديم . * ( مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ ، ) * بهرى از ايشان آنند كه ما قصت ايشان گفتيم

--> ( 1 ) . گا ، لا ، آد : حسين . ( 2 ) . آج : منفعت ، گا ، لا ، آد : نفع . ( 3 ) . ما : با آنچه . ( 4 ) . ما ، گا ، لا ، آد : و اقيموا . ( 5 ) . اساس ، آب ، آج ندارد ، به قياس ساير نسخه‌ها و با توجه به سياق عبارت افزوده شد . ( 6 ) . ما ، گا : با تو ، لا : به تو . ( 7 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 58 . ( 8 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 41 ، « فاما . . . » .